Istorijat Mitrovačke gimnazije

Prošlost složena u rečenice

Na ostacima moćnog Sirmijuma, Kraljevina Ugarska je, krajem HII veka, podigla novo srednjovekovno naselje, imenovano po pogubljenom ranohrišćanskom mučeniku, Grad Svetog Dimitrija, ili kako su ga Srbi nazvali D(i)mitrovica. U sastav Osmanskog carstva, koje u to vreme nije poklanjalo odgovarajući značaj obrazovanju, grad dolazi 1526. godine, i razvija se kao turska varoš, odnosno šeher. Nakon više poraza Osmanlija od  austrijske vojske, predvođene Eugenom Savojskim, 1718. godine, potpisan je Požarevački mir, kojim je grad u Sremu, na levoj obali Save, pripao Habzburškoj monarhiji.

Posle brojnih seoba i migracija srpski narod je, u sada već Mitrovici, činio većinu i prve škole vezane su uz njega. Kao i u ostali delovi hrišćanske Evrope, i Habzburška monarhija je na svojoj teritoriji konstantno podizala i unapređivala brojne ustanove, pa tako i one obrazovnog karaktera. Godine 1745. Mitrovica je došla pod vojno-graničarsku upravu što je znatno ubrzalo njen napredak. U prvoj polovini HVIII veka istorijski spisi beleže postojanje nekoliko škola vezanih za srpski narod ili za katoličku zajednicu. Najkrupniji korak u razvoju školstva Mitrovica beleži 1774. godine, kada se osniva trivijalna graničarska nemačka škola, a već godinu dana kasnije i Normalna ili Viša škola, koja je vrlo brzo preuzela primat u gradu. U to vreme škole su mogle biti trivijalne – otvarane po selima, glavne – u gradovima, i normalne – podizane u pokrajinskim sedištima. Dvorsko ratno veće donelo je, 2. jula 1838. godine, naredbu da se pri Višoj školi u Mitrovici, koja je imala tri razreda, otvori i jedno odeljenje četvrtog razreda, čije će trajanje biti dve godine. Na taj način Viša škola je prerasla u Glavnu, koja je radila po gimnazijskom programu i udžbenicima korišćenim u nemačkim provincijama monarhije. Dana 1. novembra 1838. godine, nakon preuređenja prostorija postojeće školske zgrade, počela je nastava u novootvorenom četvrtom razredu, a ova godina se uzima i kao godina stvaranja Mitrovačke gimnazije. Grad je, u to vreme, brojao blizu 5000 stanovnika, i potreba za školovanjem njegovih žitelja bila je sve veća, zato je naredne godine, otvoreno i odeljenje druge godine četvrtog razreda, koje je učilo po programima gimnazije. Nakon revolucionarne 1848. godine, usledio je desetogodišnji period Bahovog apsolutizma, za vreme kojeg je kroz školu prošlo više od 260 učenika. Reformama u tom periodu, u monarhiji su se, pored gimnazija, počele otvarati i realke, čiji je zadatak bio da đacima, umesto klasičnog gimnazijskog, daju što više primenjenog znanja. Poput osmogodišnjih viših, i četvorogodišnjih nižih (malih) gimnazija, postojale su i više i niže (male) realke. U nižim realkama školovanje je trajalo dve, tri ili četiri godine. Kraljevsko ratno ministartvo je, 1851. godine, proglasilo novu naredbu, kojom je dvogodišnji četvrti razred mitrovačke Glavne škole pretvoren u malu realku. Ona je i dalje bila deo Glavne škole, ali je nastava u njenim učionicama izvođenja identično programima gimnazija i realki u ostalim delovima Habzburške monarhije. Tada se u školu prvi put uvodi, kao neobavezan predmet, srpski jezik, a predavanja se i dalje slušaju na nemačkom. Treći razred male relke u Mitrovici otvoren je 1863. godine, a pet godina nakon toga, realka je odvojena od Glavne škole, iako su, u suštini, nastavile zajednički da rade. Nakon odvajanja, odlukom nadležnih, nemački i srpski jezik su postali izjednačeni, a u nekim predmetima se i nastava odvijala na jeziku većinskog stanovništva Mitrovice. Do otvaranja četvrtog razreda dolazi 1872. godine, kada se priprema demilitarizacija vojne granice. Godinu dana nakon toga i devojčicama je dozvoljeno pohađanje male realke. Po Zakonu o reformi krajiškog školstva, u Trojednoj kraljevini Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, nastaloj 1868. godine, u okviru ugarskog dela monarhije, mala realka u gradu se, 1881. godine, i praktično odvaja od Glavne škole i postaje samostalna srednja škola. Iste godine je, zbog prestanka opasnosti od Osmanskog carstva, konačno ukinuta i Vojna krajina. Četiri godine kasnije dolazi do podele završnog razreda na relno i klasično odeljenje. Da bi novim reformama, u oblasti obrazovanja u okvirima Trojedne kraljevine, 1887. godine, Carskim rešenjem, odlučeno da se mala realka pretvori u četvororazrednu realnu gimnaziju. Na samom kraju HIH i početkom HH veka Mitrovica je imala oko deset hiljada stanovnika. Brojni činovnici, trgovci, zanatlije, dobrostojeći zemljoposednici i oficiri, želeli su svoju decu da školuju na prestižnim evropskim univerzitetima, a gimnazija u njihovom gradu, pružala je za to sve bolju osnovu. Mnogima nije bilo problem plaćanje visoke školarine, a u gimnaziju su išli i stanovnici brojnih sela i okolnih gradova, ne samo sa područja Srema. Od 1881. godine do početka Prvog svetskog rata, gimnaziju u Mitrovici pohađala su tačno 1892 učenika. Mitrovica se sve više razvijala, a i njena najvažnija obrazovna ustanova, što je uslovilo da se Mala realna gimnazija postupno transfomiše u Veliku. Peti razred je otvoren 1910. godine, a sledeće godine i šesti. Nakon atentata na naslednika autrougarskog prestola u Sarajevu, počinje, do tada, najveći ratni sukob na svetu. U toku prve dve godine, tog Velikog rata, gimnazija u Mitrovici nije radila. Tek kada su borbe zaraćenih bile daleko od Srema, u školi počinje nastava, i odmah se 1917. godine, otvara i sedmi razred. Godine 1918. srušila se velika Austrougarska monarhija, srpska vojska je ušla u grad, a u školu je uveden i osmi razred i na taj način zaokruženo formiranje Velike realne gimnazije u Mitrovici, koja će, kao osmogodišnja ustanova, opstati narednih 35 godina. Po planovima i programima Trojedne kraljevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije gimnazija je nastavila da radi i nakon uspostavljanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, da bi se tek sedam godina kasnije, 1925. godine, prva tri razreda programski izjednačila na prostoru cele države koju je vodio kralj Aleksandar. Sledeće školske godine ujednačen je i program četvrtog razreda, a u mitrovačkoj gimnaziji bilo je dvanaest odeljenja, u prve četiri godine po dva, a u ostalim po jedno. Kontinuiranim povećanjem broja učenika, razreda i odeljenja, pojavio se problem prostora i nastava u Velikoj realnog gimnaziji, odvijala se istovremeno u tri zgrade: Palestini, koja je dobila takav naziv jer se nalazila preko puta jevrejske sinagoge, a i danas postoji, Sibiriji – na mestu današnje zgrade, i u prostorijama sadašnjeg Zavoda za zaštitu spomenika. Dana 12. aprila 1928. godine, počeli su pripremni radovi na podizanju nove školske zgrade, kao spomenika, jednom od omiljenih srpskih vladara, „Prosvetnog doma pod imenom Kralja Petra I Velikog Oslobodioca“. Projekat je izgradio čuveni arhitekta Momir Korunović, koga su, zbog monumentalsnosti i lepote njegovih građevina zvali „srpski Gaudi“. Škola je doživljavala neke od svojih najlepših trenutaka u istoriji. Ukazom kralja Aleksandra gimnazija je, 11. marta 1929. godine, ponela naziv „Državna realna gimnazija Kralja Petra I Velikog Oslobodioca“. Nova, najdominantnija zgrada toga vremena u Mitrovici, u kojoj se nastava odvija i danas, svečano je otvorena 15. juna 1930. godine. Gimnaziju je u četvrtoj deceniji HH veka svake godine pohađalo oko 500 učenika. Izbijanjem Drugog svetskog rata grad se našao na teritoriji tzv. Nezavisne države Hrvatske i ustaške vlasti su preuzele upravljanje školom, kao i svim drugim institucijama. U toku ratnih dešavanja škola je, među đacima i profesorima, imala ukupno 83 žrtve. Nastavni kadar srpskog porekla je uglavnom otpušten, ali je gimnazija nastavila da radi sve do avgusta 1944. godine, kada je nemačka vojska počela da koristi zgradu za svoje potrebe. Školske prostorije upotrebljene su i od strane jedinica koje su oslobodile grad, 1. novembra, i tokom borbi na Sremsko frontu, kao vojna bolnica, pa se nastava vratila u zgradu tek 10. maja 1945. godine. U gimnaziji je bilo 650 učenika. Nakon kraja rata i izvođenja socijalistike revolucije, škola počinje da radi pod imenom Državna realna gimnazija u Sremskoj Mitrovici, ali u politički potpuno promenjenim uslovima. Marksističko učenje postaje postaje dominanta i vodilja svih društvenih predmeta i dešavanja u školi. Godine 1953. gimnazija je odvojena od osnovne škole, tako što je od osmogodišnje pretvorena u četvorogodišnju školu. Prvi, drugi, treći i četvrti razred gimnazije, postali su peti, šesti, sedmi i osmi, odnosno, viši razredi osnovne škole, dok su u novoj gimnaziji četiri razreda postala peti, šesti, sedmi i osmi razred nekadašnje gimnazije. U novim okolnostima, 1955. godine, škola je dobila i drugačiji naziv, Viša mešovita gimnazija „Ivo Lola Ribar“, koji je u potpunosti odražavao totalnu ideološu obojenost posleratnog obrazovanja. Prirodno-matematički i društveno-jezički smer uvedeni su u drugi razred gimnazije 1962. godine, a škola je i u tom periodu, u gradu od već 20 hiljada stanovnika, prednjačila u brzini primene novih projekata u prosveti. Gimnazija je 1961. godine imala 687 učenika, ravnomerno raspoređenih u po šest odeljenja svakog od četiri razreda. Donošenjem novog ustava 1974. godine i odgovarajućih zakona, dolazi do najvećih promena u školskom sistemu i gimnazije u celoj zemlji počinju da se gase, ustupajući mesto usmerenom obrazovanju, koje je podrazumevalo postojanje zajedničkog devetog i desetog razreda, nakon kojih su se đaci opredeljivali za svoje buduće zanimanje, odnosno obrazovno napredovanje. Nakon što se i ovaj eksperiment nad mladima pokazao kao neuspešan, došlo je do njegovog postepenog ukidanja. Poslednja decenija prošlog veka donela je velike političke promene u Evropi, ali i u Jugoslaviji, gde je u svim republikama uveden višstranački sistem. Godine 1990. gimnazije, kao škole, su i formalno vraćene u obrazovni poredak. Sremskomitrovačka gimnazija je te godine upisala tri odeljenja društveno-jezičkog i tri odeljenja prirodno-matematičkog smera. Iz obrazovnih ustanova odstranjena je komunistička ideologija, ali je država samoubilački jurila u ratne sukobe, nemoral i poraze na svim nivoima. U toku zajedničkog srednjeg obrazovanja gimnazija je ostala bez svoje zgrade, pa je tako sve do 1998. godine, bila podstanar u prostorijama Pedagoške akademije. Vrativši se 1. septembra 1998. godine na svoju staru adresu, u ulici Svetog Save 2, mogla je konačno da se posveti razvoju i napretku. Godine 2007. na putu povratka svojim korenima, umesto starog, ideološkog naziva, škola dobija ime Mitrovačka gimnazija. U drugoj deceniji HHI veka, prilagođavajući se savremenim strategijama obrazovanja, najstarija srednjoškolska ustanova u Sremskoj Mitrovici, otvara mnogo novih smerova, a obrazuje i pet generacija sedmog i osmog razreda pri gimnaziji. Pred njom su novi izazovi koje donosi nepredvidiva budućnost.

Tokom 188 godina uspešnog trajanja, ključna znanja u Mitrovačkoj gimnaziji sticalo je blizu petnaest hiljada učenika, stotine lekara, inženjera, profesora i najvrednijih ljudi u različitim intelektualnim oblastima. Ovu škola je, državama kroz koje je prolazila, podarila dvanaest akademika, a u njenim klupama su sedeli i ocene dobijali: supruga tvorca terije relativnosti Mileva Marić Ajnštajn, osnivač i prvi dekan Medicinskog fakulteta u Beogradu Milan Jovanović Batut, proslavljeni glumac Petar Kralj, filmski pregalac i jedan od Spilbergovih učitelja Slavko Vorkapić, matematičar svetske slave Dragoš Cvetković, dramski pisac Siniša Kovačević i ostali đaci koji su se popeli, ne samo do njenih, nego i do na najviših spratova obrazovnih i ljudskih vrednosti. U gimnaziji u Sremskoj Mitrovici za katedrom su stajali i đake podučavali: naš najpoznatiji helenista i prevodilac Ilijade i Odiseje Miloš Đurić, istoričar i revolucionar Vasa Čubrilović, kompozitor i horovođa Petar Krančević i druga, ne manje važna, imena nauke, kulture i umetnosti. Danas Mitrovačku gimnaziju pohađa više od šest stotina učenika raspoređenih u dvadeset i osam odeljenja, i sigurno će i oni biti uspešni nastavljači tradicije koju su izgradili njihovi prethodnici.     

Đorđe Domazet

iz monografije „Sazvežđe iznad sremske ravnice“